Dylai enw Ethel Hovey fod yn gyfystyr â Bae Colwyn a hanes cyfraniadau menywod yng Nghymru. Ac eto, er gwaethaf ei chyflawniadau rhyfeddol a’i hetifeddiaeth barhaol, nid yw ei henw yn hysbys i raddau helaeth. Mewn cyferbyniad, mae enw ei chwaer yn parhau, wedi’i anrhydeddu trwy ysgoloriaethau yng Ngholeg Somerville Rhydychen, Prifysgol Bangor, ac Ymddiriedolaeth Tai leol-yn rhannol oherwydd ymdrechion Ethel i sicrhau bod cof ei chwaer yn byw ar ôl ei marwolaeth annhymig.
Mae’r arddangosfa ddigidol hon yn ceisio rhannu oes Ethel, ond er hyn, mae’n parhau i fod yn waith sydd ar y gweill. Roedd Ethel yn arloeswr go iawn y gwnaeth ei phenderfyniad a’i synnwyr o gyfrifoldeb dinesig ei harwain i gyflawni llawer o gerrig milltir arloesol. Hi oedd y cynghorydd benywaidd cyntaf ym Mae Colwyn, maer benywaidd cyntaf Cyngor Dosbarth Trefol Bae Colwyn a Chyngor Bwrdeistref Bae Colwyn, Cadeirydd benywaidd cyntaf CDU yng Ngogledd Cymru, y fenyw gyntaf JP ym Mae Colwyn, yr Alderman benywaidd cyntaf ym Mae Colwyn, a’r fenyw gyntaf o Fae Colwyn i dderbyn Rhyddid y Fwrdeistref. Yn ogystal, sicrhaodd faes chwarae a chartref mamolaeth cyntaf Gogledd Cymru, ymhlith nifer o gyflawniadau eithriadol eraill.
Roedd ei chyflawniadau yn arbennig o ryfeddol ar adeg pan nad oedd gan fenywod yr hawl i bleidleisio hyd yn oed. Ac eto, er gwaethaf y rhwystrau, gan gynnwys y “bar priodas” enwog, a oedd yn atal menywod rhag gweithio unwaith yn briod, arhosodd penderfyniad Miss Ethel Hovey yn ddi-sigl. Er bod yna frwydrau, fel yr un yma, na allai hi eu goresgyn, mae ei hetifeddiaeth o hyrwyddo dyrchafiad menywod a merched – yn enwedig mewn cerddoriaeth, chwaraeon, y byd academaidd, gwleidyddiaeth a thu hwnt – yn parhau heb ei hail. Sicrhaodd Ethel fod cenedlaethau’r dyfodol o ferched yn cael y cyfleoedd roedden nhw’n eu haeddu.
Roedd ei gweledigaeth yn ymestyn i gefnogi menywod yn eu blynyddoedd diweddarach hefyd. Sefydlodd Gartref Gorffwys i fenywod oedrannus cyntaf Bae Colwyn, gan ddarparu gofal i’r rhai heb gymorth teuluol ar ôl blynyddoedd o wasanaeth ymroddedig i’r dref ac mewn Gwasanaeth go iawn.
Erbyn 1952, edmygwyd Ethel Hovey yn eang, ac ysgogodd ei marwolaeth ym 1953 faich o alar. Cafodd ei hetifeddiaeth ei hanfarwoli mewn teyrngedau di-ri yn dathlu ei gwaith diflino. Er bod enw ei chwaer wedi cysgodi ers hynny, mae 2025 yn nodi 150 mlwyddiant Bae Colwyn – ac mae’n bryd dathlu nid yn unig y dref ond y fenyw anhygoel a chwaraeodd ran mor ganolog yn ei gwneud yn wych. Eleni, rydym yn anrhydeddu etifeddiaeth barhaus Ethel Hovey.
Cafodd yr arddangosfa ddigidol hon ei hymchwilio a’i llunio gan ysgrifennydd Grŵp Treftadaeth Bae Colwyn, Gemma Campbell.